E ‘anga‘anga ta‘okota‘i ana te au tu turanga tauturu, i te ‘akateretere i te au manamanatā tupu po‘itirere, e te ‘ākono i te tangata kia vai ponuiā‘au. Na‘ai e rave i te a‘a, i roto i te tuātua manamanatā tupu po‘itirere?

Te Civil Defence Emergency Management Groups

E ‘aka‘aere‘ia ana te ma‘ata‘anga o te au turanga o te manamanatā tupu po‘itirere rikiriki, e te turanga manamanatā tupu po‘itirere tau. Teia te ‘ākara‘anga, na te Whakaratonga Iwi, e ‘aka‘aere ana i te au ‘are kā.

Tei roto katoa i Aotearoa, te au manamanatā rikiriki, e te au manamanatā tau ua, tei ‘akatupu‘ia e te au manamanatā nātura, mei te vai-puke. Na to‘ou kōnitara ‘oire, e to‘ou Civil Defence Emergency Management Group, e ‘aka‘aere ana i teia. Tei roto i te Civil Defence Emergency Management Groups, te au kōnitara o te au taone mama‘ata, e te au kōnitara o te au taone i va‘o, tei roto i te vaka ‘okota‘i.

E ta‘inga‘uru ma ono Civil Defence Emergency Management Groups, i roto i Aotearoa.

I va‘o ake i te au manamanatā tupu po‘itirere, e tauturu ana te Civil Defence Emergency Management Groups, i te patu i te au ‘oire tangata kia mātūtū atu. Tei roto i teia:

  • te ‘anga‘anga i te ‘akatopa mai i te au ‘ēkōkō‘anga, e te au manamanatā e tuki ana i te au ‘oire tangata
  • te parāni‘anga no te au rāvenga no te tuātau manamanatā tupu po‘itirere, e
  • te arataki‘anga i te kimi rāvenga i muri ake i teta‘i manamanatā ma‘atama‘ata.

E ‘anga‘anga ta‘okotai ana te Civil Defence Emergency Management Groups ki roto i:

  • te au turanga manamanatā tupu po‘itirere
  • te au tipātimani o te kavamani
  • te iwi
  • te au ‘anga‘anga e ‘ōronga ana i te au turanga anoano‘ia, mei te uira, te au rāvenga komakoma‘anga, e te gas; e
  • teta‘i atu e tauturu ana i te tangata, e te au ‘oire tangata i roto i te kimi‘anga rāvenga i roto i te manamanatā tupu pō‘itirere.

E Civil Defence Emergency Management Plan, ta te au Civil Defence Emergency Management Group, tātakita‘i. Kia tāru‘ia ki roto i te Parāni:

  • te tū o te au manamanatā, e te au ‘ēkōkō‘anga, ta te Civil Defence Emergency Management Group, ka ‘aka‘aere
  • ta ratou rāvenga no te ‘aka‘aere‘anga, e
  • ta ratou parāni‘anga no runga i te au kimi‘anga rāvenga mei roto i te au manamanatā, e te au mea ‘ēkōkō‘ia.

Kimi‘ia te Civil Defence Emergency Management (CDEM) Group, no to‘ou ‘oire.

Te turanga o te manamanatā tupu po‘itirere o te ‘oire

Ka anoano‘ia teta‘i atu ‘akateretere‘anga na roto i te au turanga tauturu tūkētūkē, no teta‘i au manamanatā tupu po‘itirere. Me tupu teia, ka ‘akakite‘ia teta‘i manamanatā tupu po‘itirere no te ‘oire. Na te manamanatā tupu po‘itirere, e ‘akamana ana i te Civil Defence Emergency Management Group, i te ‘aka‘aere i te au rāvenga no te manamanatā tupu po‘itirere.

I roto i te tuātau manamanatā tupu po‘itirere, na te Civil Defence Emergency Management Group, e ‘aka‘aere ana i te au rāvenga no te manamanatā tupu po‘itirere. Tei roto i teia:

  • te ‘akako‘uko‘u‘anga mai i teta‘i atu au turanga manamanatā tupu po‘itirere.
  • te ‘akapāpu‘anga meitaki e, ka rauka te nga‘i no‘o‘anga, te kai, e te vai
  • te ‘akapāpu‘anga e, te ‘ākono meitaki ia ra te turanga no te tomo‘anga ki roto i te au ngā‘i kua kino, e
  • te ‘ōronga‘anga putuputu, i te au ‘akakitekite‘anga ki te ‘iti tangata.

Ka tauturu katoa pa‘a te Civil Defence Emergency Management Groups, i teta‘i taime, me kare teta‘i manamanatā tupu po‘itirere i ‘akakite‘ia.

Te turanga manamanatā tupu po‘itirere o te basileia

I roto i te au manamanatā tupu po‘itirere mama‘ata ‘ua atu, na te Minita o te Emergency Management and Recovery, e poroki i teta‘i turanga manamanatā tupu po‘itirere o te basileia. I roto i teia turanga, na te Director of Civil Defence Emergency Management e ‘aka‘aere. Na te National Emergency Management Agency, e ‘aka‘aere i te au rāvenga.

Te au tuātau ‘akaneke‘anga (transition periods)

Ka turu te au tuātau ‘akaneke‘anga (transition periods), i te neke‘anga manatā-kore mei teta‘i rāvenga no te manamanatā tupu po‘itirere (emergency response), ki te ora‘anga mei roto i te manatā tupu po‘itirere, (recovery from the emergency event). Ka rave‘ia te au tuātau neke‘anga (transition periods) noātu me, kare teta‘i turanga manamanatā tupu po‘itirere (state of emergency) i poroki‘ia.

Ka ‘ōronga te au tuātau neke‘anga (transition periods) i te mana pu‘apinga ki te Civil Defence Emergency Management Groups, i te tauturu i te tu‘anga mua o te ‘akameitaki‘anga (early part of recovery).

Te Rākau Whakamarumaru

I va‘o ake i te au manamanatā tupu po‘itirere, e umuumu ana Te Rākau Whakamarumau, i te turanga mātūtū atu no te au manamanatā. E tamaru katoa ana aia, i te turanga ‘aka‘aere manamanatā tupu po‘itirere, o Aotearoa. Ei ‘akapāpu teia e, te ‘anga‘anga nei te turanga mei tei ‘irinaki‘ia, ma te kite i te au rāvenga, te ka tau kia ‘akapu‘apinga‘ia.

E turu ana Te Rākau Whakamarumaru, i te kite, e te ‘anga‘anga e rave‘ia nei i roto i te ‘oire, i te vaka, e te basileia. Tei roto i teia, te kavamani, te iwi, te kōnitara ‘oire, e te au putupu‘anga kare i raro ake i te kavamani, e te au putuputu‘anga ‘oire.

Na Te Rākau Whakamarumaru:

  • e ‘akakite mai i te au manamanatā, e te au ‘ēkōkō‘anga te ka tuki pakari i te basileia
  • e ‘ōronga i te arataki‘anga ki te Civil Defence Emergency Management Groups, e teta‘i atu, no runga i te ‘aka‘aere‘anga manamanatā tupu po‘itirere, e
  • te ‘ākara‘anga meitaki i te ‘anga‘anga a te Civil Defence Emergency Management Groups.

Kimikimi‘ia teta‘i atu no runga i Te Rākau Whakamarumaru (National Emergency Management Agency)

Civil Defence Centres, te au puna tei arataki‘ia e te ‘oire tangata (community-led centres), e te marae

Civil Defence Centres

E ‘ōronga ana te Civil Defence Centres (CDC) i teta‘i ngā‘i ponua‘au i roto i te ‘oire, no te tangata, i te tiki tauturu i roto i te tuātau manamanatā tupu po‘itirere. Na te aronga ‘anga‘anga o te Civil Defence Emergency Management, e te aronga ‘anga‘anga ngakau-tae, e ‘akateretere ana.

I roto i teta‘i manamanatā tupu po‘itirere me kāre e rauka iā koe i te no‘o ki te kainga, me kore ra, ki ko i te kopu tangata, me kore ra, ki ko i te ‘ai taeake, ka rauka iā koe i te ākaātea ki ko i teta‘i Civil Defence Centre. E ‘akapapa‘anga ta teta‘i au ngā‘i, i roto i Aotearoa, no te au Civil Defence Centres, tei runga i ta ratou kupenga uira. Ka ‘akatu‘era teta‘i au ngā‘i i teta‘i ‘are, ei Civil Defence Centre, tei runga ‘ua i te manamanatā tupu po‘itirere.

I roto i teta‘i au ngā‘i, i Aotearoa, e kāpiki‘ia ana te Civil Defence Centre e, ko te Welfare Centre, me kore ra, ko te Community Emergency Centre.

Te au puna te arataki‘ia ana e te ‘oire tangata

I ko i te puna te arataki‘ia ana e te ‘oire tangata, ka rauka iākoe:

  • I te pati tauturu, e te ‘ōronga i te tauturu, na roto i te tu‘a‘anga i to‘ou karape, e ta‘au au rāvenga, na roto i to‘ou ‘oire tangata
  • Te tu‘a, e te kimi ‘akakitekite‘anga, no runga i te au mea e tupu nei i roto i to‘ou ‘oire
  • ‘Akamata i te ‘aka‘aere‘anga i teta‘i tāmā‘anga i to‘ou ‘oire.

E ‘akateretere‘ia ana to‘ou puna, e te aronga no roto i to‘ou ‘oire, e kare e tauturu no va‘o mai. Kare te au ‘apinga ‘inangaro‘ia, te kai, te vai, me kore ra, te parangikete i konei, no te mea, i te ma‘ata‘anga o te taime, tei roto takere teia au mea i to‘ou ‘uā‘orāi kainga, e tei roto i te ‘oire.

Ka rauka i te au puna te arataki‘ia ana e te ‘oire tangata, i te ‘anga‘anga ta‘okota‘i ki roto i te au Civil Defence Emergency Management Groups, no te arataki‘anga, e te turu, i mua ake, e i roto i te tuātau manamanatā tupu po‘itirere.

Ko te au puna te arataki‘ia ana e te ‘oire tangata, te ngā‘i mātau‘ia e te ‘oire tangata, i mua ake i teta‘i manamanatā tupu po‘itirere. Me kore ra, ka ‘akatuera pa‘a teta‘i au ‘oire tangata, ma te ‘akateretere i teta‘i puna te arataki‘ia ana e te ‘oire tangata, tei runga ‘ua i te manamanatā tupu po‘itirere.

Kare teta‘i au ‘oire tangata e ta‘anga‘anga ana i teta‘i ngutu‘are te tu ra. E ‘ōronga ana ratou i te turuturu‘anga na roto i te au ‘ātuitui‘anga tangata.

Tei runga ‘ua i te ngā‘i e no‘o ana koe, e kāpiki‘ia ana te puna te arataki‘ia ana e te ‘oire tangata e, ko te:

  • Community Hub,
  • Community Emergency Hub,
  • Community Response Hub
  • Manaaki Hub/Centre, me kore ra, e
  • Sector Post.

Marae

I te ma‘ata‘anga o te taime, ko te marae te ngā‘i no te kopu tangata, e te ‘oire tangata, no te ‘akaputuputu‘anga i roto i te tuātau ngere/manamanatā. I teta‘i taime, e ‘akateretere‘ia ana te marae ei puna te arataki‘ia ana e te ‘oire tangata.

E turanga pu‘apinga to ratou, i roto i teta‘i manamanatā tupu po‘itirere.  E tāvini ana ratou, ei puna ‘oire tangata ‘irinaki‘ia, i te ‘ōronga‘anga i te au rāvenga anoano‘ia, mei te:

  • kai,
  • ‘akaruru‘anga, e te
  • ‘ākono‘anga i te ‘oire tangata Māori, e te ‘iti tangata.

E ‘ōronga ana te marae i te turu, e te turanga ponuia‘au i roto i te peu/‘ākono‘anga, na roto i te rāvenga manaakitanga (hospitality), e te Kotahitanga (unity).

Te au tu manamanatā

Ra‘ira‘i ua atu te au manamanatā nātura, i roto i Aotearoa. Kimi‘ia te au rāvenga tau, i mua ake, i te tuātau e tupu ra, e i muri ake, i teta‘i ua atu tu manamanatā tupu po‘itirere.